Đêm năm canh là gì? Bảng giờ năm canh

Bảng giờ năm canh

Năm canh trùng với năm giờ địa chi từ Tuất đến Dần. Các giờ địa chi còn lại (Mão đến Dậu) thuộc ban ngày nên không có canh. Toàn bộ 12 giờ địa chi có ở 12 giờ địa chi.

Mỗi canh dài đúng 2 tiếng hay thay đổi theo mùa?

Thay đổi theo mùa; con số 2 tiếng chỉ là cách quy đổi ngày nay cho dễ dùng. Nghiên cứu về lịch pháp Trung Hoa mô tả mỗi canh bằng một phần năm của đêm, từ lúc trời tối đến lúc trời sáng. Mùa đông đêm dài thì canh dài, mùa hè đêm ngắn thì canh ngắn.

Chưa có tư liệu Việt Nam đủ rõ để khẳng định mọi nơi trong nước đều chia như vậy, nên giờ canh trong văn xưa nên hiểu là con số gần đúng.

“Đêm năm canh, ngày sáu khắc” nghĩa là gì?

Ban đêm chia 5 canh, ban ngày chia 6 khắc, cả ngày đêm thành 11 phần. “Khắc” trong câu này dài khoảng 2 tiếng, khác hẳn khắc 15 phút thường gặp. Giải thích chi tiết ba nghĩa của khắc ở ngày sáu khắc.

Trống canh và canh gà

Trống canh là tiếng trống báo sang canh mới. Vì vậy “canh” trong tiếng Việt vừa chỉ khoảng thời gian, vừa chỉ chính tiếng trống báo giờ đó. “Canh gà” là lúc gà gáy về cuối đêm, gần sáng, gắn với canh năm. Câu lưu truyền “Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương” (có nhiều dị bản) nhắc đến âm thanh gà gáy sang canh ở Huế.

Nguồn tham khảo

• Từ điển Hán Việt (Thi Viện): mục “canh” — đơn vị thời gian ban đêm, một đêm chia năm canh; tiếng trống báo canh.
• Viện Hàn lâm Khoa học Bavaria: nghiên cứu về hệ đo thời gian trong lịch pháp Trung Hoa (canh bằng một phần năm của đêm).